Información
Que é o líquen?
En dermatoloxía, «líquen» é un termo que describe un tipo de lesión da pel, xeralmente pequena, plana ou lixeiramente elevada e con picazón. Hai diferentes enfermidades que levan este nome.
Tipos de líquen
Líquen escleroso vulvar
O líquen escleroso (LEV) é unha dermatopatía inflamatoria crónica e progresiva que habitualmente afecta a rexión anoxenital (85–90%).
A verdadeira prevalencia do LEV é descoñecida. Aínda que é un dos motivos de consulta xinecolóxica máis frecuentes en mulleres posmenopáusicas, probablemente a súa prevalencia está infraestimada. Os rexistros existentes indican que 1 de cada 30 mulleres adultas (arredor dun 3%) e 1 de cada 1.000 nenas (0,1%) presentan LEV.
O LEV diagnostícase máis frecuentemente en persoas de raza caucásica. Este feito pode estar relacionado cun mellor acceso ao sistema sanitario, pero tamén podería suxerir unha asociación con factores xenéticos ou autoinmunes.
Líquen chan
O líquen chan (LC) é unha enfermidade inflamatoria do epitelio escamoso estratificado de etioloxía descoñecida. Adoita afectar á pel, aos anexos cutáneos (uñas e folículos pilosos), á mucosa oral e á mucosa xenital.
O LC erosivo, tamén coñecido como LC das mucosas, é a forma máis frecuente na vulva; asóciase a unha alta morbilidade e pode producir un dano tisular importante con dor, secreción e trastornos urinarios e sexuais.
A afectación concomitante da mucosa oral e xenital por LC erosivo é relativamente frecuente e, dada a súa importancia clínica, este cadro clínico denomínase «síndrome vulvovaxinoxinxival».
Líquen simple crónico
O líquen simple crónico (LSC) ou neurodermatite é unha dermatose que se desenvolve como consecuencia do rascado crónico. Pode aparecer en calquera parte da pel, incluída a área xenital.
Nos homes afecta predominantemente ao escroto, e nas mulleres aos labios maiores. Esta enfermidade constitúe unha das causas máis frecuentes de prurido vulvar primario.
Afecta habitualmente a adultos, con predominancia de mulleres respecto aos homes, a calquera idade, pero máis frecuentemente entre os 30 e os 50 anos.
Diferenzas clave
| Líquen escleroso vulvar | Líquen en homes | Líquen chan | Líquen simple crónico | |
|---|---|---|---|---|
| Zona afectada | Xenitais (labios, clítoris…) e zona perianal | Xenitais (glande, prepucio…) e zona perianal | Pel e mucosas | Calquera zona |
| Cor típica | Branco | Branco | Violáceo | Avermellado ou escuro |
| Causa | Autoinmune probable | Autoinmune probable | Autoinmune | Rascado repetido |
| Risco de cancro | Si, incidencia baixa | Si, incidencia baixa | Raramente | Non habitual |
Causas
A causa do líquen escleroso vulvar (LEV) é descoñecida. Pode asociarse nalgúns pacientes (e/ou nos seus familiares próximos) con enfermidades autoinmunitarias, como trastornos tiroídeos ou vitíligo.
As enfermidades autoinmunitarias orixínanse cando as células e proteínas que o corpo utiliza para defenderse das infeccións comezan a danar os propios tecidos do organismo.
O estrés é un factor que pode desencadear a enfermidade ou producir un brote. As lesións poden empeorar coa irritación da pel, por exemplo co rascado da zona, ou por calquera infección cutánea (fungos ou bacterias).
O LEV non é infeccioso nin contaxioso. Non pode ser transmitido á parella sexual.
Síntomas e signos
Síntomas
Prurido vulvar
Síntoma principal da enfermidade. Nalgúns casos asóciase a escozor, queimadura ou sensación de ardor. Adoita ser vespertino e pode ser tan intenso que interfere co sono.
Dispareunia
A dor durante as relacións sexuais e outras formas de disfunción sexual son frecuentes. Nas fases iniciais a inflamación explica as molestias; nas fases avanzadas, as secuelas (estenose do introito, fisuras, etc.) causan dor ou mesmo a imposibilidade de manter relacións sexuais.
Disuria
Dificultade miccional. Dáse en fases avanzadas da enfermidade, xeralmente secundaria á fusión dos labios menores sobre o meato uretral.
Sintomatoloxía anal
A afectación da pel perianal é relativamente frecuente e pode producir síntomas como prurido anal, defecación dolorosa, fisuras anais e sangrado. Nas nenas, o estreñimento crónico pode ser un síntoma de presentación.
Signos
Pequenas fisuras na pel e úlceras de forma espontánea ou a causa da fricción.
Manchas branquecinas.
Cambios anatómicos: perda do tecido vulvar (desaparición ou fusión dos labios menores, estrechamento do introito vaxinal, fusión do capuchón do clítoris).
En raras ocasións, pode dificultar a micción.
Non involucra a vaxina.
Diagnóstico
Médicos familiarizados coa enfermidade poden diagnosticala simplemente examinando a pel e recoñecendo a súa aparencia característica. O diagnóstico habitualmente confírmase mediante unha biopsia de pel.
Isto significa tomar unha mostra da pel afectada despois da aplicación dun anestésico local. A pel examínase ao microscopio. Este procedemento é moi sinxelo e pode ser realizado na consulta médica.
O líquen pode ser asintomático. É fundamental facer controis regulares co xinecólogo ou dermatólogo, xa que o líquen escleroso pode aumentar lixeiramente o risco de complicacións a longo prazo.
Tratamentos
Non existe unha cura definitiva para o LEV, pero os síntomas poden ser tratados moi eficazmente. O tratamento axeitado oriéntase a previr unha maior inflamación e cicatrización na zona.
Corticoides tópicos
Os corticoides de alta potencia son o tratamento principal. Estes tratamentos son moi seguros e poden utilizarse na área xenital. Habitualmente, unha dose do tamaño dun chícharo é suficiente. O tratamento non debe suspenderse salvo que o indique o médico, xa que o LEV pode recidivar. Moitas pacientes refiren que as cremas hidratantes habituais poden ser de gran axuda cando se utilizan en combinación.
Láser de CO₂
Algúns estudos exploraron o uso de láser de CO₂ fraccionado para casos de líquen escleroso vulvar crónico, especialmente cando hai cicatrices ou estenoses que dificultan a función sexual. Os resultados indican que pode mellorar a elasticidade da pel, reducir a dor e a picazón, pero non trata a causa da enfermidade. Só se considera en casos resistentes ao tratamento médico habitual.
Radiofrecuencia
Estudouse a radiofrecuencia fraccionada ou microablativa para rexuvenecer e hidratar a mucosa vulvar. Pode achegar mellora temporal da sequidade e da relación sexual dolorosa, pero tampouco cura a enfermidade nin substitúe os corticoides tópicos. É un tratamento complementario e sempre baixo seguimento médico especializado.
Técnicas rexenerativas
Iniciáronse técnicas rexenerativas como: plasma rico en plaquetas, ondas de choque, células nai. O tratamento axeitado debe ser individualizado para cada muller e sempre acompañado e controlado por un equipo de especialistas multidisciplinar.
Convivir co líquen
Coidar a zona xenital é esencial para reducir molestias e previr lesións. Aquí atoparás algúns consellos prácticos.
Hixiene suave
Evitar o uso de xabóns e xeles agresivos. A limpeza diaria pode facerse só con auga morna, ou cun xabón moi suave, sen esfregar.
Durante a noite
Moitas mulleres notan que os síntomas empeoran durante a noite. É importante manter as uñas curtas para evitar lesións accidentais mentres se dorme.
Relacións sexuais
O uso de lubricantes suaves pode aliviar a fricción. Se hai sequidade ou estás próxima á menopausa, consulta ao médico sobre o uso de estróxenos vaxinais.
Roupa e hixiene íntima
Leva roupa ampla e roupa interior de algodón, preferiblemente sen tintes. Evita tampóns ou compresas que poidan irritar a zona.
Hidratación da pel
Hidratar a pel con aceites naturais como os de coco ou améndoa axuda a mantela suave e protexida.
Benestar xeral
O estrés, a falta de exercicio ou a deshidratación poden empeorar os síntomas. Manter unha rutina de actividade física, hidratarse adecuadamente e xestionar o estrés contribúe ao benestar xeral.
Vida laboral
As persoas con líquen escleroso poden experimentar picazón intensa, dor ou fisuras, que dificultan concentrarse e manter o rendemento habitual. Determinadas actividades, como estar sentada longas horas, realizar traballo físico ou levar roupa axustada, poden empeorar as molestias.
Ademais das dificultades físicas, o líquen escleroso pode xerar estrés, ansiedade ou vergoña, afectando a confianza e a relación con compañeiros ou clientes.
En momentos de brotes intensos, é posible que se necesiten visitas médicas ou baixas temporais. Adaptar o posto de traballo —como facer pausas regulares, utilizar roupa cómoda e seguir o tratamento médico— pode axudar a minimizar o impacto.
Mitos e realidade
“É unha enfermidade de transmisión sexual”
O líquen escleroso non é contaxioso e non se transmite por vía sexual. Non é unha infección.
“Só afecta a mulleres maiores”
É máis frecuente en mulleres posmenopáusicas, pero tamén pode aparecer en nenas, mulleres mozas e homes.
“É causado por mala hixiene”
Non ten relación coa hixiene. É unha enfermidade inflamatoria con posible compoñente autoinmune e xenético.
“Non ten tratamento”
Aínda que é crónico, si ten tratamento. Os corticoides tópicos de alta potencia adoitan controlar os síntomas e previr complicacións.
“Sempre se converte en cancro”
Hai un pequeno risco aumentado de cancro vulvar en casos non controlados, pero con seguimento médico axeitado o risco é baixo.
“É só un problema estético”
Pode causar picazón intensa, dor, fisuras e molestias nas relacións sexuais. É unha enfermidade real que necesita seguimento.